“کَلَک” سالیان درازی است که در برابر ناملایمات زمانه ایستادگی کرده. اواسط سال 1401 بود که مرمت کلک تاریخی پیرچراغ بیده از طرف هیات امنا به “تیم مرمت ارسی” ابلاغ شد. ابتدا نظر آنها تصویربرداری دقیق، تخریب کامل و بازسازی آن با مصالح جدید بود. جلسه ای با حضور هیات امنا شکل گرفت و در آن از اقدامات اصولی مرمت، تجربه های مرمت در شهر و کشورهای دیگر تشریح شد. همین سبب شد تا نظر هیات امنا تغییر و در راستای نظر گروه تخصصی قرار گیرد و مرمت این اثر را به متخصصین امر واگذار کنند.
مرمت و استحکام بخشی اثر روندی روشن داشت اما آنچه برای ما دغدغه و چالش اصلی بود، حفاظت آن پس از مرمت بود. به نوعی دغدغه ی ما طرح احیا و آنچه که اثر را باردیگر در مرکز توجه قرار دهد بود. همچنین با توجه به وضعیت وخیم کالبدی اثر و برای دستیابی به اطلاعات تاریخی و سرگذشت آن مجبور بودیم سریعا روند حفاظت و مرمت را شروع کنیم.
باشروع اقدامات مرمتی، نظر افراد محلی به این اِلِمان جلب شد. در این روند متوجه شدیم که نسل جدید هنوز این اثر را نمی شناسند و از کاربری آن مطلع نیستند. اما نسل میانی با مرور خاطرات گذشتگان خود، کم و بیش با آن آشنا بودند. این گسستگی بین نسل قدیم و جدید سبب این فراموشی شده بود. هرروزه افراد محلی زیادی که در گذر بودند، اوقاتی را کنار “کَلَک” بوده و شاهد عملیات مرمتی بودند، از کهنسالان روستا تا کودکان.
اولین اقدام ما در راستای مطالعات اجتماعی، مصاحبه از کهنسالان روستا بود. البته این همراه بود با مطالعه اسنادموجود، جمع آوری خاطرات جمعی با تاکید بر بقعه پیرچراغ و کلک تاریخی، تشریح اوضاع سایت و محوطه پیرامون کلک در گذشته، جایگاه و نقش اجتماعی کلک در بین مردمان روستا و حتی زرتشتیان روستای حسن آباد. در خلال این مردم نگاری به کمک کاووش های میدانی به تاریخ شکل گیری “کَلَک” نیز نزدیک شدیم.
با این مصاحبه ها از بزرگان محل و بررسی آرشیو تصویریشان، تصاویر تاریخی کلک و مشابه آن را که مربوط به سال 1365 و 1345 بود استخراج کردیم. همین زمینه ای شد تا پوستری با موضوع معرفی کلک ها، معرفی کلک بقعه پیرچراغ، کارکرد و جایگاه اجتماعی آن طراحی کنیم.
عملیات مرمت و همزمان مطالعات میدانی رفته رفته جدی تر و وسیع تر میشد. ابتدا قراربود پیرامون کلک را تا پایان اقدامات مرمتی به وسیله پوششی مستتر و حفاظت کنیم. اما با مشاهده مشارکت و شوق اهالی، پلان کارگاهی تنظیم کردیم. پوشش اطراف به نوعی جمع آوری شد تا کارگاه و مجموعه اقدامات به راحتی دیده شود و مخاطب ارتباط کلامی و دیداری راحتی را با مرمتگران و اثر داشته باشد. همچنین پوسترطراحی شده را در ابعادی مناسب در مجاور کارگاه به نمایش گذاشتیم.
این اقدام همزمان شد با تعطیلات نوروز، این بار بود که جمع زیادی از اهالی، اعم از زن و مرد، کوچک و بزرگ برای دیدن کارگاه در محوطه جمع می شدند، بنر نصب شده در مجاور اثر نظرشان را جلب میکرد، بزرگترها با دیدن تصاویر قدیمی روستا، خاطراتی برایشان زنده می شد و برای کوچک تر ها بازگو میکردند. این همان چیزی بود که ما به دنبال آن بودیم.
افرادی هم مخالف مرمت اثر بودند که برای آنان نیز توضیح و تشریح بیشتری از این عملیات و نتایج مثبت آن داده می شد و خیلی از این دسته افراد از نظر قبلی خود باز میگشتند.
با توجه به همزمانی کار مرمت و مطالعات میدانی، دیتایل های مرمتی هرروز در کارگروه اساتید همیار به مشورت گذاشته و روز بعد با نظارت دقیق به اجرا در می آمدند. همزمان دغدغه ی طرح احیا که مربوط به محوطه پیرامون درجه یک اثر و تنظیم برنامه ای برای تاکید بدان بود در ذهن وجود داشت. در نهایت با توجه به سرگذشت و موقعیت اثر، فرم کالبدی و علایق مردم محلی تصمیم گرفته شد تا محوطه به نحوی طراحی شود که محل برگزاری آیین نقالی یا همان پرده خوانی باشد. این تصمیم منجر می شد به احیا هنرپرده خوانی در روستا که سبقه ای داشت و همچنین ایجاد جایگاهی برای تجمع جوانان و محلی برای گپ و گفت دوستانه آنان. همچنین در مجاور اثر نمایشگاه دائمی از روند مرمت و معرفی آن در نظر گرفته شد. لذا طرح احیا به همراه دیتیل های فنی بر اساس حفظ و تداوم سلامت کالبدی اثر تهیه و تنظیم شد.
کار مرمت به ضلع شمالی رسید که پس از برچیدن جداره آجری طبق طرح مرمت به جداره ی متقدم تر برخوردیم که گویا نشان دهنده لایه های ابتدایی اثر بود. این جداره دارای چراغدانی بود که به کمک حفره ای با عمق 20 سانتی متر، قوسی نزدیک به قوس پاتوپا ایجاد شده بود، با آندوسکپی جداره های بعدی متوجه همین حفره در هشت ضلع اثر شدیم. این درحالی است که در مرمت جداره ی پیشین همین یافته را داشتیم. اما به دلیل جداره آسیب خیز(شمال غربی) نشانه های حفره از بین رفته بود.
حال با یک سوال و چالش جدی روبرو شدیم. هر دو جداره متقدم و متاخر با ارزش هستند، کدام یک را حفظ کنیم؟ آیا تمام اثر به جداره خشتی برگردد؟ یا آثار جداره متقدم را با جداره آجری موجود بپوشانیم؟. این در حالی بود که متخصصان قدمت امامزاده و محوطه پیرامونش را با توجه به سنگ نبشته ی نصب شده در ضلع جنوب غربی بقعه به 498 سال قبل نسبت داده بودند. اما با مشاهده این جداره و مطالعات میدانی و دیگر شواهد و مطالعه پلانی بقعه قدمت آن به قرن 8 می رسید. نمایان شدن جداره متقدم خشتی هم برای ما و هم برای اهالی بسیار جذاب بود، حتی کهنسالان روستا نیز شخصا به دیدن آن می آمدند.
چالش به گروه اساتید همیار رسید. تصمیم بر آن شد تا تصمیم گیری آن را به مخاطبان اثر یعنی مردم محلی واگذاریم. این امر مارا به اقدامی بر اساس مطالعات اجتماعی می رساند و همچنین مردم محل نیز به نقش مهم خود آگاه تر می شدند. لذا پرسشنامه ای با چند سوال با مضمون مشخصات شخصی، قدمت کلک، نظرسنجی در باب حفظ جداره متقدم و متاخر مطرح شد و بین اهالی پخش گردید. آنها نیز پرسشنامه را در دورهمی های خانودگی خود مطرح می کردند. مصاحبه با افراد کهنسال روستا نیز خود به عهده گرفتیم و طی 2 روز به 250 برگ پرسشنامه از اهالی روستا با دسته بندی سنین مختلف دست یافتیم.
نظر اهالی اعم از کهنسال، میانسال، جوانان و نوجوانان حفظ جداره متقدم بود. اما آنها با این جداره آجری نیز خاطره داشتند و پیشنهاد حفظ هر دو را می دادند. افراد فنی تر حتی پیشنهادی در باب دیتیل اجرایی آنرا نیز ارائه داده بودند. این امر علاوه بر راهگشایی مرمتگران، مهری بود برای مشارکت مردمی روستا در اقدامات مرمت اعم از تامین مصالح تا کمک مالی، برای مثال یکی از اهالی روستا برای یادبود والدین مرحومش، تامین کاشی های فیروزه ای اثر را بدون دریافت هزینه به عهده گرفت.
در اوایل اردیبهشت ماه 1402 بود که پیشنهاد اولیه طرح احیا آماده گردید و برای تشریح آن و اعلام هزینه های اجرایی جلسه ای با هیات امنا و دهیاری روستا منعقد کردیم. ولی متاسفانه یکی از مسئولین میراث شهرستان میبد با حضور ناخوانده خود در جلسه و رفتار نامناسب، منجر به نارضایتی کارفرمایان و قطع ادامه همکاری گشت. اما تیم مرمتگر بومی در تلاش هستند تا باردیگر با استعانت از مشارکت های خالصانه مردمی فاز نهایی پروژه کلک بقعه امامزاده پیرچراغ را به سرانجام برسانند و این یادگاری بماند برای آیندگان این روستا و داستانی بماند برای افرادی که دلسوزانه برای حفظ مواریث فرهنگی و تاریخی این سرزمین می کوشند.
